«Ὁ ἀπερίγραπτος Λόγος τοῦ Πατρός, ἐκ σοῦ Θεοτόκε περιεγράφη σαρκούμενος, καὶ τὴν ῥυπωθεῖσαν εἰκόνα εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀναμορφώσας τῷ θείῳ κάλλει συγκατέμιξεν. Ἀλλ’ ὁμολογοῦντες τὴν σωτηρίαν, ἔργῳ καὶ λόγῳ ταύτην ἀνιστοροῦμεν».
Στους θεόπνευστους αυτούς λόγους
του Κοντακίου της Κυριακής της Ορθοδοξίας περικλείεται η βαθύτερη θεολογική αλήθεια της ιερής εικόνας. Μια αλήθεια που υπερβαίνει τα όρια της αισθητικής δημιουργίας και της ιστορικής αναπαραστάσεως, καθώς θεμελιώνεται στο μυστήριο της θείας Ενανθρωπήσεως και στην προοπτική της σωτηρίας του ανθρώπου.
Η ορθόδοξη εικόνα δεν αποτελεί απλώς ένα θρησκευτικό έργο τέχνης ή ένα διακοσμητικό στοιχείο των ιερών ναών. Είναι θεολογία που εκφράζεται με χρώματα, γραμμές και μορφές. Είναι ομολογία πίστεως, μαρτυρία της παρουσίας του Θεού μέσα στην ιστορία και συγχρόνως προαναγγελία της Βασιλείας Του.
Προπάντων, όμως, υπενθυμίζει ότι ο Θεός δεν παρέμεινε απρόσιτος στον άνθρωπο, αλλά προσέλαβε την ανθρώπινη φύση, εισήλθε στον χρόνο και έγινε ορατός, για να ανακαινίσει την εικόνα Του μέσα στον άνθρωπο.
Η θεολογία της ορθόδοξης εικόνας θεμελιώνεται στο συγκλονιστικό γεγονός της Ενανθρωπήσεως. Ο αόρατος Θεός γίνεται ορατός. Ο απερίγραπτος Λόγος του Πατρός προσλαμβάνει ανθρώπινη σάρκα. Εκείνος που δεν περιορίζεται από τον χώρο και τον χρόνο εισέρχεται στην ανθρώπινη ιστορία, χωρίς να παύει να είναι Θεός.
Ο ευαγγελιστής Ιωάννης διακηρύσσει: «Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν» (Ιω. 1,14).
Αυτή η αλήθεια αποτελεί το ακατάλυτο θεμέλιο της δυνατότητας απεικονίσεως του Χριστού. Ο Υιός και Λόγος του Θεού, παραμένοντας τέλειος Θεός, γίνεται και τέλειος άνθρωπος, αποκτώντας συγκεκριμένη ανθρώπινη μορφή.
Γι’ αυτό ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, υπερασπιζόμενος την τιμή των ιερών εικόνων, διακηρύσσει ότι δεν εικονίζει την αόρατη θεότητα, αλλά τον Θεό που έγινε ορατός κατά την ανθρώπινη φύση Του.
Η άρνηση της δυνατότητας εικονισμού του Χριστού δεν συνιστά μια απλή διαφωνία περί θρησκευτικής τέχνης, αλλά αγγίζει τον πυρήνα της χριστολογικής πίστεως. Διότι η Εκκλησία, ιστορώντας τον Χριστό, ομολογεί ότι ο Θεός έγινε πραγματικά άνθρωπος, σταυρώθηκε, αναστήθηκε και ανύψωσε την ανθρώπινη φύση στη δόξα της θείας ζωής.
Αυτή την αλήθεια υπερασπίστηκαν οι μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας κατά την περίοδο της Εικονομαχίας, από τον όγδοο έως τον ένατο αιώνα. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης και ο άγιος Νικηφόρος Κωνσταντινουπόλεως υπερασπίστηκαν την πραγματικότητα της Ενανθρωπήσεως και τη δυνατότητα της ύλης να καταστεί, διά της θείας χάριτος, μέσο αγιασμού.
Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, η οποία συνήλθε στη Νίκαια το 787, θεμελίωσε θεολογικά την τιμητική προσκύνηση των εικόνων. Η οριστική αναστήλωσή τους το 843 καθιερώθηκε στη λειτουργική συνείδηση της Εκκλησίας ως θρίαμβος της Ορθοδοξίας.
Η Εκκλησία δεν εορτάζει την Κυριακή της Ορθοδοξίας μια καλλιτεχνική επικράτηση, αλλά τη νίκη της αλήθειας της Ενανθρωπήσεως. Ο Θεός έγινε άνθρωπος, ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει να γίνει κατά χάριν θεός.
Θεμελιώδες στοιχείο της πατερικής θεολογίας είναι η διάκριση ανάμεσα στην εικόνα και στο πρωτότυπό της. Ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης θεμελιώνει αυτή τη σχέση στη διάκριση φύσεως και υποστάσεως. Εκείνο που εικονίζεται δεν είναι η φύση ως αφηρημένη πραγματικότητα, αλλά το συγκεκριμένο πρόσωπο του εικονιζομένου.
Έτσι, στην εικόνα του Χριστού δεν απεικονίζεται η αόρατη θεία ουσία, αλλά το ένα πρόσωπο του ενανθρωπήσαντος Λόγου, σύμφωνα με την ορατή ανθρώπινη μορφή Του.
Ο Μέγας Βασίλειος διατυπώνει την περίφημη αρχή: «Ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει».
Ο πιστός που ασπάζεται την εικόνα του Χριστού δεν αποδίδει λατρεία στο ξύλο ή στα χρώματα. Η τιμή του απευθύνεται στον ίδιο τον εικονιζόμενο Χριστό. Αντίστοιχα, η τιμή προς τις εικόνες των αγίων αναφέρεται στα πρόσωπά τους και, τελικά, στον Θεό, την πηγή κάθε αγιότητας.
Η λατρεία ανήκει αποκλειστικά στον Τριαδικό Θεό, ενώ στις ιερές εικόνες αποδίδεται τιμητική και σχετική προσκύνηση. Η εικόνα δεν εγκλωβίζει τον άνθρωπο στην ύλη, αλλά τον οδηγεί στο εικονιζόμενο πρόσωπο και στην κοινωνία με τον Θεό.
Η Ενανθρώπηση αποκαλύπτει συγχρόνως ότι η ύλη δεν είναι κάτι κακό ή ξένο προς τη σωτηρία. Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο και τον χαρακτήρισε «καλὸν λίαν». Η πτώση του ανθρώπου δεν ακύρωσε την αγαθότητα της δημιουργίας.
Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός εκφράζει αυτή την αλήθεια:
«Οὐ προσκυνῶ τὴν ὕλην, προσκυνῶ δὲ τὸν τῆς ὕλης δημιουργόν».
Η Εκκλησία χρησιμοποιεί το νερό στο Βάπτισμα, το έλαιο στο Χρίσμα, τον άρτο και τον οίνο στη Θεία Ευχαριστία, καθώς και το ξύλο και τα χρώματα στην ιερή τέχνη της. Η ύλη δεν μεταβάλλεται σε θεότητα, αλλά μπορεί να καταστεί μέσο φανερώσεως της θείας χάριτος.
Η αλήθεια αυτή συνδέεται με τη διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά περί της κοινωνίας του ανθρώπου με τον Θεό διά της ακτίστου χάριτός Του. Μιας κοινωνίας που αφορά ολόκληρο τον άνθρωπο, ψυχή και σώμα.
Η ορθόδοξη εικόνα δεν περιορίζεται στην αποτύπωση του ιστορικού παρελθόντος. Αν και αναφέρεται σε πραγματικά πρόσωπα και γεγονότα, τα παρουσιάζει μέσα από την προοπτική της αιωνιότητας.
Η αγιογραφία δεν ενδιαφέρεται πρωτίστως να αναπαραγάγει την εξωτερική φυσική πραγματικότητα, αλλά να φανερώσει την πραγματικότητα όπως αυτή ανακαινίζεται μέσα στη Βασιλεία του Θεού.
Γι’ αυτό οι μορφές των αγίων χαρακτηρίζονται από πνευματική γαλήνη, εσωτερικότητα και υπέρβαση της κοσμικής ματαιότητας. Η προοπτική, το φως και οι χρωματικές σχέσεις δεν υπηρετούν αποκλειστικά την ψευδαίσθηση ενός φυσικού χώρου, αλλά την αποκάλυψη μιας άλλης πραγματικότητας.
Ο Φώτης Κόντογλου, υπερασπιζόμενος το πνευματικό ήθος της βυζαντινής ζωγραφικής, τόνιζε ότι η τέχνη αυτή δεν αποβλέπει μόνο στην έκφραση του φυσικού, αλλά και του υπερφυσικού.
Το φωτοστέφανο δηλώνει τη μετοχή του αγίου στη θεία δόξα. Η γαλήνη του προσώπου παραπέμπει στην ειρήνη της κοινωνίας με τον Θεό, ενώ η ασκητικότητα της μορφής μαρτυρεί την ελευθερία από την κυριαρχία των παθών.
Η εικόνα δεν μπορεί να κατανοηθεί αποκομμένη από τη ζωή της Εκκλησίας. Δεν είναι ένα αυτόνομο θρησκευτικό αντικείμενο, ανεξάρτητο από την προσευχή, τη λατρεία και την εκκλησιαστική κοινότητα.
Η Θεία Ευχαριστία αποτελεί το κατεξοχήν γεγονός της εκκλησιαστικής κοινωνίας, στο οποίο οι πιστοί ενώνονται εν Χριστώ και προγεύονται τη Βασιλεία του Θεού. Η εικόνα, ενταγμένη σε αυτή τη λειτουργική πραγματικότητα, φανερώνει τη σχέση της επίγειας Εκκλησίας με την Εκκλησία των ουρανών.
Οι άγιοι δεν αποτελούν απλώς ιστορικές προσωπικότητες που τιμώνται για τα κατορθώματά τους. Είναι ζωντανά μέλη του ενός Σώματος του Χριστού. Η τιμή προς αυτούς αποτελεί έκφραση της ενότητας της Εκκλησίας, η οποία υπερβαίνει τα όρια του χρόνου και του θανάτου.
Όταν ο πιστός στέκεται ενώπιον της εικόνας ενός αγίου, εκφράζει την πίστη ότι ο άγιος ζει εν Χριστώ και ότι η κοινωνία των προσώπων μέσα στην Εκκλησία δεν καταλύεται από τον θάνατο.
Μέσα σε αυτή τη θεολογική προοπτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία και το πρόσωπο του αγιογράφου.
Ο αγιογράφος δεν είναι απλώς ένας ζωγράφος που επιλέγει θρησκευτικά θέματα. Είναι ένας δημιουργός που καλείται να υπηρετήσει, με την τέχνη του, την πίστη και τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας.
Η αποστολή του δεν εξαντλείται στην τεχνική αρτιότητα ή στην πιστή εφαρμογή των εικονογραφικών κανόνων, αλλά προϋποθέτει βαθύτερη κατανόηση του εκκλησιαστικού γεγονότος.
Ο αγιογράφος καλείται να γνωρίζει όχι μόνο πώς εικονίζεται ένας άγιος, αλλά και γιατί εικονίζεται. Η αγιογραφική τέχνη είναι διακονία που απαιτεί ταπείνωση, προσευχή, θεολογική γνώση και σεβασμό στην παράδοση.
Η εικόνα δεν αποτελεί χώρο ανεξέλεγκτης προσωπικής αυθαιρεσίας. Ούτε όμως η ορθόδοξη παράδοση απαιτεί τη μηχανική επανάληψη παλαιότερων έργων. Ανάμεσα στην αυθαίρετη καλλιτεχνική επινόηση και στην άψυχη αντιγραφή υπάρχει ο δρόμος της ζωντανής παραδόσεως.
Η παράδοση δεν είναι μια νεκρή αποθήκη μορφών, αλλά η ζωντανή συνέχεια της εκκλησιαστικής εμπειρίας. Ο αγιογράφος καλείται να εκφράσει με αυθεντικό τρόπο την αλήθεια που παρέλαβε.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η μοναδικότητα κάθε αγιογραφικού έργου. Κάθε εικόνα δημιουργείται σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, μέσα σε ένα ιδιαίτερο εκκλησιαστικό περιβάλλον, αποτελώντας μια νέα ιστορική πράξη ομολογίας της πίστεως.
Οι εικόνες της Παναγίας Πορταΐτισσας, της Παναγίας Γοργοεπηκόου, της Παναγίας Παραμυθίας και τόσες άλλες δεν απεικονίζουν διαφορετικά πρόσωπα, αλλά το ένα και μοναδικό πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου.
Αποτελούν διαφορετικές ιστορικές εκφράσεις της ίδιας εκκλησιαστικής σχέσεως με τη Μητέρα του Κυρίου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η χάρη του Θεού περιορίζεται σε ένα συγκεκριμένο υλικό αντικείμενο.
Η δυνατότητα μηχανικής αναπαραγωγής των εικόνων μπορεί να υπηρετήσει τη διάδοση της ιερής εικονογραφίας. Δεν πρέπει, όμως, να οδηγήσει στην υποτίμηση της προσωπικής δημιουργίας και της ζωντανής εκκλησιαστικής παραδόσεως.
Ο κίνδυνος εμφανίζεται όταν η εικόνα αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως εμπορικό προϊόν ή διακοσμητικό αντικείμενο, αποκομμένο από το θεολογικό και λειτουργικό της περιεχόμενο.
Η εικόνα, ωστόσο, δεν αποκαλύπτει μόνο ποιος είναι ο Χριστός ή ποιοι είναι οι άγιοι. Αποκαλύπτει και ποιος καλείται να γίνει ο άνθρωπος.
Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν» Θεού. Η αμαρτία τραυμάτισε την κοινωνία του με τον Δημιουργό, χωρίς όμως να εξαφανίσει το θεόσδοτο κατ’ εικόνα.
Ο Χριστός, ως τέλεια εικόνα του αοράτου Θεού, προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση και την ανακαινίζει. Η σωτηρία δεν είναι απλώς μια εξωτερική αποκατάσταση, αλλά η αναγέννηση του ανθρώπου μέσα στη χάρη του Αγίου Πνεύματος.
Οι άγιοι αποτελούν τη ζωντανή μαρτυρία αυτής της δυνατότητας. Είναι άνθρωποι που αγωνίστηκαν, μετανόησαν, ταπεινώθηκαν, αγάπησαν και άφησαν τη χάρη του Θεού να μεταμορφώσει την ύπαρξή τους.
Γι’ αυτό η εικόνα τους δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο τιμής, αλλά και πρόσκληση μιμήσεως.
Μπροστά στην εικόνα ενός μάρτυρα ο πιστός συναντά τη μαρτυρία της αφοσιώσεως στον Χριστό. Μπροστά στην εικόνα ενός οσίου αντικρίζει τη δυνατότητα της μετανοίας και της ασκητικής ελευθερίας. Μπροστά στην εικόνα ενός ιεράρχη αναγνωρίζει το κάλεσμα της ποιμαντικής αγάπης και της θυσιαστικής διακονίας.
Και μπροστά στην εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου συναντά το υπέρτατο ανθρώπινο παράδειγμα υπακοής, ταπεινώσεως και ολοκληρωτικής προσφοράς στο θέλημα του Θεού.
Η εικόνα, επομένως, δεν ζητεί μόνο να τη δούμε. Μας καλεί να αναμετρηθούμε με την ίδια μας τη ζωή και να αναρωτηθούμε εάν η ύπαρξή μας ανταποκρίνεται στο κάλεσμα της αγιότητας.
Σε μια εποχή κατά την οποία ο άνθρωπος κατακλύζεται καθημερινά από αμέτρητες εικόνες, η ορθόδοξη αγιογραφία προβάλλει έναν διαφορετικό τρόπο θεωρήσεως του κόσμου.
Οι περισσότερες εικόνες της σύγχρονης πραγματικότητας επιδιώκουν να αιχμαλωτίσουν την προσοχή, να προκαλέσουν εντύπωση ή να δημιουργήσουν επιθυμίες.
Η ορθόδοξη εικόνα, αντίθετα, προσκαλεί στη σιωπή.
Δεν επιβάλλεται στον άνθρωπο, αλλά τον καλεί να αναζητήσει την εσωτερική ωραιότητα της αγιότητας. Δεν του υπόσχεται την πρόσκαιρη ικανοποίηση μιας αισθητικής συγκινήσεως, αλλά του υπενθυμίζει τη δυνατότητα της αιώνιας κοινωνίας με τον Θεό.
Ακριβώς γι’ αυτό η ορθόδοξη αγιογραφία παραμένει βαθύτατα επίκαιρη. Όχι επειδή προσαρμόζεται κάθε φορά στις αισθητικές απαιτήσεις της εποχής, αλλά επειδή απαντά στη διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου να υπερβεί τη φθορά, τη μοναξιά και τον θάνατο.
Η εικόνα γίνεται έτσι μια σιωπηλή μαρτυρία ελπίδας.
Σε έναν κόσμο που συχνά αναζητεί την αξία του ανθρώπου στην εξωτερική εμφάνιση και στην κοσμική δύναμη, η ορθόδοξη αγιογραφία προβάλλει την αληθινή ωραιότητα του ανθρώπου, η οποία πηγάζει από την εσωτερική μεταμόρφωση της υπάρξεώς του διά της θείας χάριτος.
Είναι η ωραιότητα της ταπεινώσεως, της ανιδιοτελούς αγάπης, της ειλικρινούς μετανοίας και της θυσιαστικής προσφοράς· η ωραιότητα ενός ανθρώπου που ανακαινίζεται εν Χριστώ και πορεύεται προς την πληρότητα της κοινωνίας με τον Θεό.
Η ορθόδοξη εικόνα αποτελεί έναν από τους βαθύτερους τρόπους με τους οποίους η Εκκλησία ομολογεί το μυστήριο της σωτηρίας.
Η θεολογική της αξία θεμελιώνεται στην Ενανθρώπηση του Θεού Λόγου, ολοκληρώνεται μέσα στη ζωή της Εκκλησίας και ανοίγεται προς την εσχατολογική πραγματικότητα της Βασιλείας του Θεού.
Η εικόνα δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά οδηγεί στο Πρωτότυπο. Δεν καθηλώνει το βλέμμα του πιστού στο παρελθόν, αλλά του αποκαλύπτει την προοπτική της αιωνιότητας. Δεν περιορίζεται στη μορφή του εικονιζομένου, αλλά μαρτυρεί τη δυνατότητα της ανακαινίσεως ολόκληρου του ανθρώπου εν Χριστώ.
Κάθε ιερή εικόνα γίνεται έτσι μια σιωπηλή ομολογία της πίστεως της Εκκλησίας, μια μαρτυρία της νίκης της ζωής επί του θανάτου και μια διαρκής πρόσκληση προς την αγιότητα.
Διότι ο τελικός σκοπός της ορθόδοξης εικόνας δεν είναι απλώς να παρουσιάσει τον Χριστό και τους αγίους ενώπιον των οφθαλμών μας, αλλά να μας οδηγήσει στην προσωπική κοινωνία με τον Χριστό, ώστε η θεία εικόνα, που φέρουμε μέσα μας από τη δημιουργία μας, να ανακαινίζεται διαρκώς με τη χάρη Του.
Και τότε η εικόνα εκπληρώνει τον βαθύτερο προορισμό της: γίνεται μαρτυρία της Ενανθρωπήσεως, ομολογία της Αναστάσεως και προαναγγελία της Βασιλείας του Θεού, όπου ο άνθρωπος καλείται να μετάσχει στην άφθαρτη ζωή και στο ανέσπερο φως της θείας παρουσίας.
* Ο Άγγελος Ασημινάκης, είναι Θεολόγος

Σχόλια (0)

Δεν υπάρχουν σχόλια ακόμα. Γράψτε το πρώτο σχόλιο.